İZ BIRAKANLAR
Yelda SÖNMEZ
Dünya onu her zaman çok geç anladı. Kadınlar için adalet isterken dışlandı, işçileri birleşmeye çağırırken hor görüldü. Flora, kendi döneminin çok ötesinde yaşayan, bu yüzden de her adımında yapayalnız kalan bir kalpti. Bir kadının tek başına, arkasında hiçbir güç olmadan, sadece kaleminin ve inancının gücüyle dünyayı değiştirmeye çalışmasının hüznü neyle ölçülebilir? O, kırık dökük odalarda, açlıkla ve hastalıkla boğuşurken bile kendisini değil, fabrikalarda ezilen çocukları ve köleleştirilen kadınları düşündü. Flora’nın hayatı; adalet uğruna harcanmış, sevgiyle çarpan ama hep kırılan asil bir kalbin hikayesidir.
FLORA TRİSTAN
“Baskı altında olan erkek, bir başkasını baskı altına alacaktır. Bu da karısıdır. Kadın bir proleterin proleteridir.”
(7 Nisan 1803, Paris – 14 Kasım 1844, Bordeaux), Fransız yazar, sosyalist ve kadın hakları savunucusu. Modern feminizm’in kurucularından birisi olan Flora Tristan, ressam Paul Gauguin’in de anneannesidir.
Uzun ismi Flore-Celestine -Therèse-Henriette Tristan-Moscoso olan Flora Tristan’ın babası Mariano Tristán y Moscoso, İspanya donanmasında görevli, Perulu bir albaydı. Annesi, Anne Laisney ise Fransızdı. Baba, daha Tristan 5 yaşına girmeden 1807 yılında ölünce, yüksek standartta yaşamaya alışkın karısı ve kızı yoksul bir şekilde ortada kaldı. 1832 yılında miras için Peru’ya giden ana kız, 1834 yılında eli boş olarak Fransa’ya dönerler. Tristan’ın burada tuttuğu günlüğü 1838’de Pérégrinations d’une paria (Bir Paris’linin Seyahati) adı ile yayınlandı.
Flora, fakirlikten kurtulmak için, daha 18 yaşında iken, patronu André Chazal ile mantık evliliği yaptı. Dört yıl sonra eşini terk etti. O zaman geçerli olan kanunlara göre zina boşanma nedeni sayılmadığından boşanamadı. Kızı Aline ve annesine bakabilmek için zengin bir ailenin yanında, yolculuklara eşlik eden yardımcı olarak, çalıştı. Kızı birkaç kez kocası tarafından kaçırıldı. 1838 yılında kocası onu öldürmeye teşebbüs etti; fakat Tristan yaralanma ile kurtuldu.
Çalışan ve yalnız yaşayan yabancı bir kadın olarak deneyimlerini çeşitli dillerde yazdı. “Necessite de Faire un bom accueil aux femmes etrangeres” (Yabancı Ülke Kadınlarına İyi Bir Kabul Göstermenin Gerekliliği) adlı broşürde; yalnız yaşayan yabancı kadınların taciz ve tehditlerden korunması için gerekli olan bazı önlemlerden söz ediyordu. Buradaki pratik öneriler, yazarın kadınların eşit hakları için gerekli gördüğü örgütlü savaşımın ilk belirtileridir. 1839 yılında, İngiltere’ye seyahatleri esnasında fabrikaları, gettoları, hapishaneleri ve genelevleri ziyaret etti; bunları gezi notları ve röportaj olarak yazdı. Fabrikalar, gecekondu semtleri ve meyhanelerde röportajlar yaptı. Anna Wheer’le tanışması, ona hapishanelerin, akıl hastanelerinin kapılarını açtı. İngiltere hakkında yazdığı kitapta (Londra’ da Gezintiler) varlıklı aristokratları, fabrika sahiplerini anlatır; bunlarla işçi mahallelerindeki sefalet arasındaki korkunç çelişkiyi vurgulayarak gösterir. Çocuklar çok kez altı yaşından sonra fabrikalarda, günde on iki, on dört saat çalıştırılıyorlar, evsiz ve açların sayısının çok, sosyal yardımın yok denecek kadar az olması yüzünden, genç kızların yaşama şansı ancak fuhuş sayesinde olanaklı olabiliyordu.
1843 yılında, Emekçilerin Birliği’ni yayınlar. Bu manifestosunda, yine herkese hitap etmektedir: Erkek ve kadın işçiler daha yüksek ücret ve daha iyi çalışma koşulları, meclislerde temsil edilmek ve herkesin çalışma hakkı için birleşmelidirler.
Flora, öğretisini dokuz madde halinde özetlemiştir. Her şeyin özü, “insanların birleşmesi için tek yolun, erkek ve kadın haklarının temeldeki eşitliği olduğu”dur. Flora ayrıca her bölgede bir tür “İşçi Sarayı” kurulmasını önerir; bir dinlenme, yetenek geliştirme ve örgütlenme yeri olacaktır burası, kız ya da erkek çocuklar için okulları, yaşlı ve kötürümler için özel yurtları bulunacaktır. Flora Tristan’ın programını yayınlamaya hiçbir yayıncı yanaşmaz. Flora Tristan, 12 Nisan 1844’te, Fransa’da bir yolculuğa çıkar. Tabana kuvvet, tüm Paris’i arşınlayarak “tüm özverili insanlardan” basım masraflarına katkıda bulunmalarını ister. Evdeki yardımcı kadın, sucu ve kızı Aline, ona ilk destek verenlerdir. George Sand, Eugene Sue gibi yazarlar, ressamlar, siyasetçiler, kadın ve erkek işçilerden de ikna olanlar çıkar. Böylece Union Ouvriere’in dört baskısı yapılır. Günler boyu kitaplar ve broşürler dağıtır, konuşmalar yapar, insanları tartışmaya çağırır. Bazı yerlerde coşkuyla karşılanır, gruplar ve komiteler kurulur. Başka yerlerde de polis, ona tuzak kurmaya çalışır. Bu arada “yalnız kadınlara oda vermiyoruz” gerekçesiyle otellerden geri çevrilir. Hasta, tükenmiş, şevkini yitirmiş haldeyken birkaç sevindirici haberle teselli bulur. Marsilya ve Avignon’dan kendisine gelen haberlere göre, oradaki işçiler Birlik için gruplar oluşturmuşlardır. Lyon’da da durum aynıdır. “Bütün bunlar, büyük bir görevin beni beklediğini kanıtlıyor,” diye yazar Flora 1844 Eylül’ünde, güncesine. Bu, defterine düştüğü son kayıttır. 14 Kasım’da, Bordeaux’da ölür.
Öldüğü yıl, 1844’te yazılan Kutsal Aile’de Marx ve Engels’in, onun adından, ütopik sosyalistler arasındaki konumunu olumlayarak söz ettiklerinden de haberi olmayacaktı. Böylece Tristan, Komünist Manifesto’nun yayınlanmasından önce işçi sınıfının farklı bir sınıf olduğunu gören ve bu yüzden de örgütlenmesi gerektiğini söylemiş olan ilk ütopik sosyalist olmuştu. İşçilere “Tek tek olduğunuz zaman güçsüzsünüz, sizi ancak birleşmek güçlü kılar.” diyordu.
